Burgerschap in groep 3: wat is het en waarom is het belangrijk?
De betekenis, doelen en belangrijkste thema's van burgerschapsvorming uitgelegd
Burgerschap is geen vak als rekenen of taal. Toch komt het elke dag terug in groep 3: in het kringgesprek, in de regels die je samen opstelt en in een gesprek over een prentenboek. Burgerschap zit verweven in wat je dagelijks doet. Daardoor is het soms lastig om te benoemen wat het precies is. Hieronder lees je wat burgerschap betekent, waarom het belangrijk is, welke thema's en burgerschapsvaardigheden erbij horen en hoe burgerschapsvorming eruitziet in groep 3.
Wat is burgerschap?
Burgerschap gaat over hoe je met jezelf, met anderen en met de wereld om je heen omgaat. Daarbij staan drie elementen centraal:
✓ Kennis – bijvoorbeeld over democratie, rechten en plichten en hoe de samenleving werkt.
✓ Vaardigheden – zoals communiceren, samenwerken en kritisch denken.
✓ Houding – zoals respect, betrokkenheid en verantwoordelijkheid voor jezelf en voor anderen.
Wat is burgerschap in het onderwijs?
Bij burgerschapsonderwijs op school leren kinderen wat het betekent om actief en verantwoordelijk deel te nemen aan de samenleving. Bij burgerschap in het onderwijs gaat het bijvoorbeeld om:
- leren omgaan met verschillen;
- jezelf en anderen leren begrijpen;
- bijdragen aan een veilig, sociaal en democratisch schoolklimaat.
Scholen zijn wettelijk verplicht aandacht te besteden aan burgerschap, maar mogen zelf bepalen hoe ze dat onderwijs vormgeven. Er is dus geen vaste formule voor wat burgerschapsonderwijs is. Wel is de opdracht helder: kinderen voorbereiden op hun rol in een diverse, democratische samenleving.
Wat is burgerschapsvorming?
Burgerschapsvorming is de manier waarop je als school stap voor stap werkt aan de ontwikkeling van kinderen tot betrokken, weerbare en verantwoordelijke burgers. Het gaat niet om een eenmalige les, maar om een doorlopend proces. Bij burgerschapsvorming in het basisonderwijs sluit je steeds aan bij wat kinderen op dat moment kunnen en begrijpen. Zo groeien kinderen van de kleuterklas tot groep 8 steeds verder in hun rol van burger.
Waarom is burgerschap belangrijk?
Als school bereid je kinderen voor op hun toekomst én op hun plek in de samenleving. Door aandacht te besteden aan burgerschap ontwikkelen kinderen sociale en democratische vaardigheden. Ze leren bijvoorbeeld luisteren naar anderen, hun mening geven en verantwoordelijkheid nemen.
Dat is belangrijk op twee niveaus:
✓ In de klas, hier en nu – burgerschap draagt bij aan een veilig, respectvol en sociaal klimaat in de klas. Kinderen die leren omgaan met verschillen en conflicten kunnen oplossen, functioneren beter binnen de groep.
✓ In de samenleving, later – kinderen die vroeg leren nadenken over democratie, rechten en verantwoordelijkheden, zijn beter voorbereid om later actief en betrokken deel te nemen aan de maatschappij.
Onderwerpen van burgerschap: waar gaat het over?
Burgerschapsonderwijs in het basisonderwijs gaat over verschillende onderwerpen. Belangrijke thema’s voor burgerschap in het basisonderwijs zijn:
✓ Democratie en regels
✓ Respect en omgaan met verschillen
✓ Identiteit en zelfbeeld
✓ Samenwerken en conflicten oplossen
✓ Duurzaamheid en zorg voor de omgeving
✓ Rechten en plichten
Die onderwerpen staan niet los van elkaar, maar hangen nauw met elkaar samen. Een gesprek over regels in de klas gaat bijvoorbeeld al snel ook over respect en samenwerken.
Burgerschap bij kleuters: waar begin je?
Burgerschap aanleren bij kleuters klinkt misschien abstract, maar sluit in de praktijk juist goed aan bij wat jonge kinderen al doen: samen spelen, op hun beurt wachten, elkaar helpen en omgaan met teleurstellingen.
Bij kleuters gaat burgerschap vooral om:
✓ eigen gevoelens en die van anderen leren herkennen;
✓ eenvoudige afspraken en regels begrijpen en toepassen;
✓ samen spelen, delen en op elkaar wachten;
✓ verschillen tussen kinderen herkennen en respecteren.
Burgerschap in de klas: hoe pak je dat aan?
Burgerschap in de klas hoef je niet als aparte les aan te bieden. Effectieve werkvormen voor burgerschap sluiten aan bij situaties en activiteiten die toch al plaatsvinden:
✓ Kringgesprekken over gevoelens, gedrag en actuele gebeurtenissen in de klas;
✓ Verhalen en voorleesboeken waarin een personage voor een (sociaal) dilemma komt te staan;
✓ Samenwerkopdrachten waarbij kinderen samen een taak uitvoeren of probleem oplossen;
✓ Samen klassenregels opstellen, zodat kinderen ervaren hoe het is om – net als in een democratische samenleving – samen afspraken te maken.
Zo maak je burgerschap op het primair onderwijs concreet en behapbaar, zonder dat het als extra vak op het rooster hoeft te staan.
Is burgerschap een apart vak?
Nee, burgerschap hoeft geen apart vak te zijn, zoals rekenen of taal. Scholen kunnen burgerschap juist verbinden met andere vakken en momenten gedurende de schooldag. Denk aan vakken als taal, lezen en wereldoriëntatie, maar ook aan gesprekken en situaties in de klas. Zo krijgt burgerschap op school een plek binnen het dagelijkse onderwijs.
Burgerschap een vaste plek geven in groep 3?
Je weet nu wat burgerschap inhoudt en waarom het belangrijk is. Maar hoe geef je het een vaste plek in je onderwijs, zonder dat het je extra tijd kost? In Atlantis Start voor groep 3 is burgerschap geïntegreerd in taal, lezen en wereldoriëntatie. Zo werk je binnen je dagelijkse lessen aan burgerschap, zonder dat je daarvoor aparte lessen moet zoeken of ontwikkelen.
Ontdek burgerschap in Atlantis Start
